Ödev masasında gözyaşı, sınavdan önceki akşam karın ağrısı, “ben zaten matematikçi değilim” cümlesi... Çocuğunuz matematikten kaçıyorsa bunun adı her zaman tembellik ya da yeteneksizlik değildir. Araştırmacılar buna matematik kaygısı diyor. Evde söylenenler ve yapılanlar bu kaygıyı artırabiliyor da, azaltabiliyor da.
Matematik kaygısı nedir, ne değildir?
Matematik kaygısı, sayılarla ya da matematik problemleriyle karşılaşınca ortaya çıkan gerginlik ve korku duygusudur. Yetenek eksikliğiyle aynı şey değildir; matematiği gayet iyi yapabilen çocuklarda da görülür.
Yüzlerce çalışmayı bir araya getiren 2021 tarihli bir meta-analiz, matematik kaygısı ile matematik başarısı arasında küçük-orta düzeyde ama tutarlı bir ters ilişki buldu: Kaygı arttıkça başarı düşme eğiliminde. Araştırmacılar ilişkinin iki yönlü işlediğini düşünüyor. Başarısızlık kaygıyı, kaygı da matematikten kaçınmayı besliyor; kaçınan çocuk daha az pratik yapıyor ve bir sonraki sınavda yine zorlanıyor.
Bilen çocuk sınavda neden yapamaz?
Zihnimizde işlem yaparken kullandığımız geçici çalışma alanına çalışma belleği denir. 23 × 7 işlemini akıldan yaparken ara sonuçları orada tutarsınız. Araştırmalar, kaygılı kişilerde endişeli düşüncelerin bu alanın bir kısmını meşgul ettiğini, işlem için daha az yer kaldığını gösteriyor.
Evde çözdüğü soruyu sınavda çözemeyen çocuk bahane üretmiyor olabilir. Bilgisi yerindedir, ama o anda kullanabildiği zihinsel alan daralmıştır.
Kaygı evde nasıl aktarılır?
Chicago Üniversitesi'nden araştırmacılar, 438 birinci ve ikinci sınıf öğrencisini ve velilerini bir öğretim yılı boyunca izledi. Sonuç şuydu: Kendisi matematik kaygısı taşıyan veliler ödeve sık sık yardım ettiğinde, çocukları yıl sonunda matematikte daha az ilerlemiş ve daha kaygılı hale gelmişti. Aynı veliler ödeve seyrek yardım ettiğinde bu ilişki görülmedi.
Bu bulgu “ödeve yardım etmeyin” anlamına gelmez; çalışma bir neden-sonuç ilişkisini kanıtlamıyor, bir bağlantı gösteriyor. Ama işaret ettiği şey önemli: Çocuğa geçen yalnızca bilgi değil, duygudur. “Ben de hiç anlamazdım”, “bizim ailede matematik kafası yok” gibi cümleler teselli niyetiyle söylenir. Çocuğun duyduğu ise şudur: “Çabalamanın anlamı yok.”
Çalışma ilkokulun ilk yıllarındaki çocuklarla yapıldı; daha büyük yaşlarda aynı sonucun çıkacağı söylenemez. Yine de ortaokul ya da lise öğrencisi olan bir çocuk için de ödev masasındaki hava, anlatılan konudan daha uzun süre akılda kalır. Yardım ederken sabrınızın tükendiğini fark ediyorsanız, o gün yardım etmemek çoğu zaman daha iyi bir yardımdır.
Evde yapabilecekleriniz
- Hatayı sıradanlaştırın. “Yanlış yapmışsın” yerine “bunu nasıl düşündün, anlatır mısın?” diye sorun. Yanlış cevap, eksiğin yerini gösteren bilgidir.
- Sonucu değil, süreci konuşun. “Çok zekisin” yerine “üç farklı yol denedin, sonuncusu işe yaradı” deyin. İlki sabit bir özelliği, ikincisi tekrarlanabilir bir davranışı över.
- Kısa ve düzenli çalıştırın. Bir saatlik ödev kavgası yerine 15–20 dakikalık iki sakin oturum daha çok iş görür.
- Yapabildiği yerden başlatın. Sorular çok zor geliyorsa bir önceki konuya inin. Kaygının arkasında çoğu zaman kapatılmamış bir temel eksik vardır ve küçük, kesin başarılar güveni geri getirir.
- Matematiği gündelik hayata taşıyın. Markette indirim hesabı, tarifte ölçü, yolda varış süresi tahmini. Notun ve sınavın olmadığı yerde matematik daha az korkutucudur.
- Sınavdan önce kaygıyı yazdırın. Bir araştırmada, önemli bir sınavdan hemen önce on dakika boyunca sınavla ilgili endişelerini yazan öğrencilerin, özellikle kaygısı yüksek olanların, daha iyi sonuç aldığı görüldü. Her çocukta işe yarayacağı kesin değil, ama denemesi kolay.
- Kendi kaygınızı fark edin. Ödev sırasında sesiniz yükseliyorsa bu görevi bir süreliğine başka birine devretmek, ikiniz için de daha iyidir.
Kaçınmanız gerekenler
- “Hadi, çabuk!” diyerek süre baskısı kurmak.
- Kardeşle ya da sınıf arkadaşıyla kıyaslamak.
- “Bu çok kolay, bunu nasıl yapamazsın?” demek. Çocuk için kolay değildir ve artık bunu söylemekten de çekinir.
- Matematiği ceza olarak kullanmak: “Tablet yok, otur test çöz.”
- Ödevi onun yerine yapmak. O akşamı kurtarır, ertesi günkü dersi zorlaştırır.
- Karne günü yalnızca notu konuşmak.
Ne zaman uzman desteği gerekir?
Bir matematik kurumu olarak tanı koyamayız, koymamalıyız da. Şu durumlarda okulun rehberlik servisine ya da bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanına başvurmanızı öneririz:
- Karın ağrısı, baş ağrısı ya da uyku sorunu gibi bedensel belirtiler sınav ve ödev dönemlerinde tekrarlıyorsa,
- Çocuğunuz okula gitmek istemiyorsa,
- Kaygı matematikle sınırlı kalmıyor ve gündelik yaşamını etkiliyorsa,
- Evde denedikleriniz birkaç hafta içinde bir değişiklik yaratmadıysa.
Kaygı ile eksik arasındaki bağ
Kaygının bir kısmı duygusal, bir kısmı ise tamamen pratiktir: Kesirleri bilmeyen bir çocuğun kesirli denklem karşısında gerilmesi gayet anlaşılır bir tepkidir. “Matematiği yapamıyorum” gibi büyük ve belirsiz bir inanç, “şu iki konuda eksiğim var” gibi somut bir cümleye dönüştüğünde hem çocuk hem veli için yapılacak iş netleşir.
Medis Matematik'teki ücretsiz temel eksiklik testi bu dökümü çıkarmak için yapılır ve sonucu veliye yazılı bir raporla sunulur. Küçük yaşta sağlam bir başlangıç isteyen veliler ilkokul matematik programı sayfasına göz atabilir.
Kaynaklar
- Maloney ve ark. (2015): Intergenerational Effects of Parents' Math Anxiety on Children's Math Achievement and Anxiety, Psychological Science
- Barroso ve ark. (2021): A Meta-Analysis of the Relation Between Math Anxiety and Math Achievement, Psychological Bulletin
- Dowker, Sarkar ve Looi (2016): Mathematics Anxiety: What Have We Learned in 60 Years? Frontiers in Psychology
- Ashcraft ve Kirk (2001): The Relationships Among Working Memory, Math Anxiety, and Performance, Journal of Experimental Psychology: General
- Ramirez ve Beilock (2011): Writing About Testing Worries Boosts Exam Performance in the Classroom, Science